Trong bối cảnh doanh nghiệp (DN) phải liên tục thích ứng với công nghệ, thị trường và những chuẩn mực quốc tế mới, văn hóa không còn là câu chuyện chỉ được nhắc đến trong các dịp kỷ niệm. Văn hóa đang trở thành nguồn lực giúp DN tạo dựng niềm tin, bảo vệ uy tín và giữ được căn tính khi bước ra thị trường toàn cầu.

Các đại biểu tham gia diễn đàn

Văn hóa doanh nhân thường được nhận diện qua chữ tín, tinh thần dấn thân, trách nhiệm với cộng đồng và cách người kinh doanh ứng xử trước lợi ích dài hạn. Tuy nhiên, những giá trị ấy khó có thể được duy trì chỉ bằng nỗ lực riêng lẻ của từng cá nhân hoặc DN. Cộng đồng cần những thiết chế trung gian đủ năng lực tập hợp, dẫn dắt, kết nối các thế hệ và hình thành những chuẩn mực chung. Từ góc nhìn đó, Hội doanh nhân không chỉ là nơi mở rộng quan hệ hay tìm kiếm cơ hội hợp tác, mà còn có thể trở thành một dạng “hạ tầng mềm” của văn hóa kinh doanh. Đây cũng là vấn đề trung tâm được đặt ra tại Hội thảo khoa học “Vai trò của Hội Doanh nhân trong việc phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam của cộng đồng doanh nhân – Kỷ niệm 50 năm Thành phố Hồ Chí Minh” (TPHCM) vừa qua.

 Chương trình do Hội Doanh nhân Sài Gòn, Hội Dân tộc học và Nhân học TP.HCM cùng Câu lạc bộ Doanh nhân Cựu sinh viên của trường phối hợp tổ chức. Sự kiện quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý và đại diện DN, tạo nên một không gian trao đổi giữa nghiên cứu học thuật với kinh nghiệm thực tiễn. Thay vì chỉ nhắc lại những giá trị quen thuộc, chương trình hướng đến việc xác định vai trò của văn hóa trong quản trị, cạnh tranh và hội nhập.

Nội dung Hội thảo được xây dựng từ 27 bài tham luận, sắp xếp theo 6 chương, tập trung vào những vấn đề có ý nghĩa đối với cộng đồng doanh nhân và sự phát triển của TPHCM. Hội thảo không chỉ nhìn lại những giá trị đã làm nên bản lĩnh của doanh nhân TPHCM, mà còn cùng đặt ra câu hỏi: Doanh nhân Việt Nam cần gìn giữ điều gì, đổi mới điều gì và kiến tạo những giá trị nào để tự tin bước vào kỷ nguyên phát triển mới? Đây là câu hỏi có tính thời sự khi DN Việt Nam đồng thời phải xử lý sức ép tăng trưởng, chuyển đổi số, chuẩn hóa quản trị và yêu cầu phát triển bền vững. Nếu chỉ thay đổi công nghệ mà không thay đổi hệ giá trị và phương thức ứng xử, DN có thể tăng tốc trong ngắn hạn nhưng chưa chắc đã tạo dựng được niềm tin lâu dài.

 Phát biểu khai mạc, TS. Phú Văn Hẳn, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Hội Dân tộc học và Nhân học TP.HCM, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, mở ra hướng tiếp cận liên ngành cho chương trình. Văn hóa doanh nhân không chỉ thuộc phạm vi kinh tế học hay quản trị DN, mà còn liên quan đến lịch sử, xã hội học, đạo đức, giáo dục và cách một cộng đồng định nghĩa về thành công. Một doanh nghiệp có thể lớn về quy mô nhưng chưa chắc đã mạnh về văn hóa. Ngược lại, một tổ chức có nền tảng giá trị rõ ràng thường có khả năng duy trì niềm tin tốt hơn khi đối mặt với biến động. Việc đưa giới nghiên cứu và DN vào cùng một cuộc đối thoại vì vậy có ý nghĩa trong việc biến khái niệm văn hóa thành những tiêu chuẩn có thể ứng dụng trong thực tế.

Phiên tọa đàm “Gìn giữ bản sắc – Kiến tạo tương lai” mở rộng cuộc thảo luận từ cấp độ cá nhân sang vai trò của tổ chức và cộng đồng. Tham gia chương trình có GS.TS.NGND Ngô Văn Lệ, nguyên Chủ tịch Hội Dân tộc học TP.HCM, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP.HCM; GS.TS. Võ Văn Sen, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP.HCM, nguyên Hiệu trưởng nhà trường; TS. Võ Công Nguyễn; TS. Nguyễn Minh Nhựt, Chủ tịch Hội Chữ thập đỏ TP.HCM; và TS. Lư Nguyễn Xuân Vũ, Chủ tịch Hội Doanh nhân Sài Gòn TP.HCM, Giám đốc Trung tâm Văn hóa Kinh tế Dân tộc TP.HCM. TS. Lư Nguyễn Xuân Vũ đồng thời đảm nhiệm vai trò điều phối. Sự tham gia của các diễn giả đến từ nhiều lĩnh vực cho thấy văn hóa doanh nhân không phải một chủ đề có thể được giải quyết bằng một góc nhìn duy nhất.

 Một trong những vấn đề nổi bật được gợi mở là khoảng cách giữa việc sử dụng chất liệu văn hóa và thực sự xây dựng một doanh nghiệp có văn hóa. DN có thể đưa áo dài, nón lá, cà phê phin, nghệ thuật dân gian hoặc câu chuyện địa phương vào sản phẩm, nhưng những biểu tượng ấy sẽ trở nên hời hợt nếu chất lượng không tương xứng. Bản sắc chỉ có sức thuyết phục khi đi cùng sự minh bạch, tinh thần giữ lời và trách nhiệm đối với cộng đồng tạo ra chất liệu văn hóa đó. Trong một thị trường mà hình thức dễ dàng bị sao chép, điều khó sao chép hơn chính là niềm tin và cách DN hành động nhất quán với những điều mình tuyên bố. Vì vậy, văn hóa cần được đặt bên trong chiến lược vận hành, thay vì chỉ xuất hiện ở lớp truyền thông bên ngoài.

Ở góc nhìn từ thế hệ doanh nhân trẻ, bài tham luận trong kỷ yếu: “Thế hệ doanh nhân trẻ trong kỷ nguyên toàn cầu hóa: Mô hình giá trị đa tầng từ kiến tạo giá trị kinh tế đến kết nối văn hóa Việt Nam với thế giới” của Thạc sĩ Võ Thị Mỹ Duyên - Doanh nhân TPHCM tiêu biểu 2024, Chuyên gia thường xuyên chia sẻ trong các hội thảo quốc tế tại nhiều quốc gia - cho thấy vai trò của doanh nhân trong kỷ nguyên toàn cầu hóa không chỉ tạo ra doanh thu, việc làm và những mô hình kinh doanh mới, mà còn đang trở thành một lực lượng văn hóa của nền kinh tế. Đồng thời đề xuất mô hình giá trị đa tầng gồm giá trị kinh tế, quản trị, xã hội, văn hóa và hội nhập.

Các đại biểu tham gia Hội thảo

Theo cách tiếp cận này, DN không thể xem trách nhiệm xã hội hoặc bản sắc thương hiệu là phần việc chỉ được thực hiện sau khi đã đạt được lợi nhuận. Một nhà sáng lập có thể đồng thời tạo ra sản phẩm hữu ích, xây dựng cơ chế quản trị minh bạch, đóng góp cho cộng đồng và đưa câu chuyện Việt Nam vào các không gian quốc tế. Khi làm được điều đó, sự hiện diện của doanh nhân tại một hội nghị, cuộc gặp đối tác hay chương trình giao thương không chỉ mang ý nghĩa thương mại mà còn trở thành một điểm chạm văn hóa.

Chính vì vậy, vai trò của hội doanh nhân có thể trở thành “hạ tầng mềm” của văn hóa kinh doanh Việt Nam. Các hội doanh nhân trước hết có thể đảm nhiệm ít nhất ba vai trò quan trọng. Hội tạo ra môi trường kết nối liên thế hệ, nơi kinh nghiệm, chữ tín và bản lĩnh thị trường của lớp doanh nhân đi trước gặp được công nghệ, tư duy mới và tinh thần thử nghiệm của người trẻ. Tiếp theo, hội có khả năng chuẩn hóa cộng đồng thông qua các chương trình đào tạo, quy tắc ứng xử và tiêu chí vinh danh. Sau cùng, hội có thể đưa doanh nhân đến các không gian hợp tác quốc tế với sự chuẩn bị tốt hơn về ngoại ngữ, nghi thức, kiến thức pháp lý và năng lực kể câu chuyện thương hiệu Việt Nam. Những chức năng này giúp hội doanh nhân vượt khỏi vai trò tổ chức sự kiện để trở thành một thiết chế phát triển năng lực và bảo vệ uy tín chung.

Việc thay đổi tiêu chí ghi nhận doanh nhân cũng được xem là một cách tạo ảnh hưởng lâu dài. Nếu thành công chỉ được đo bằng quy mô tài sản, doanh thu, hoặc tốc độ mở rộng, cộng đồng dễ hình thành áp lực chạy theo kết quả ngắn hạn. Những hệ tiêu chí mới cần ghi nhận cả chất lượng quản trị, đạo đức kinh doanh, khả năng tạo việc làm bền vững, đóng góp xã hội và năng lực hội nhập. Khi một cộng đồng tôn vinh đúng hình mẫu, hình mẫu đó sẽ dần định hướng hành vi của những người đang tham gia và những thế hệ chuẩn bị bước vào kinh doanh. Đây chính là quyền lực mềm của các hội nghề nghiệp: không trực tiếp điều hành DN nhưng có thể tác động đến cách cộng đồng hiểu về một doanh nhân có giá trị.

Hội thảo khép lại với phần tổng kết của ThS. Đinh Võ Thị Ngọc Huyền, Ủy viên Ban Thường vụ, phụ trách Dự án Hội Doanh nhân Sài Gòn TP.HCM, Trưởng ban Tổ chức. Những tham luận và trao đổi tại chương trình cho thấy, bản sắc văn hóa không phải một khái niệm tĩnh, càng không phải rào cản đối với đổi mới.

TP.HCM đang bước vào giai đoạn phát triển đòi hỏi tốc độ đổi mới cao hơn, nhưng tốc độ sẽ không đủ nếu thiếu một nền tảng giá trị bền vững. Công nghệ có thể giúp DN tiếp cận thị trường nhanh hơn, còn văn hóa quyết định DN sẽ được thị trường ghi nhớ và tin tưởng trong bao lâu. Khi hội doanh nhân làm tốt vai trò dẫn dắt, cộng đồng không chỉ có thêm các mối quan hệ kinh doanh mà còn hình thành được một hệ sinh thái biết giữ chữ tín, tôn trọng khác biệt và cạnh tranh bằng những giá trị có chiều sâu. Đó là nền tảng để doanh nhân Việt Nam hội nhập mà không hòa tan, phát triển mà không đánh đổi căn tính của mình.

Võ Quốc Trọng